PTSD i kompleksowy PTSD — co je różni?

Zespół stresu pourazowego (PTSD) tradycyjnie był definiowany jako reakcja na pojedyncze, ekstremalne wydarzenie — wypadek, atak, katastrofę naturalną. W ostatnich dekadach klinicyści zauważyli jednak, że osoby narażone na długotrwałą traumę — najczęściej w dzieciństwie — prezentują obraz wykraczający poza klasyczny PTSD. Tak narodziła się koncepcja kompleksowego PTSD (cPTSD), formalnie włączona do klasyfikacji ICD-11 w 2019 roku.

Klasyczny PTSD obejmuje cztery klastry objawów: intruzje (flashbacki, koszmary, natrętne wspomnienia), unikanie (sytuacji, miejsc, ludzi przypominających traumę), negatywne zmiany w nastroju i poznaniu (poczucie winy, anhedonia, problemy z pamięcią), oraz nadmierne pobudzenie (drażliwość, hiperczujność, bezsenność). Objawy muszą utrzymywać się minimum miesiąc po zdarzeniu.

Kompleksowy PTSD zawiera wszystkie objawy klasycznego, a dodatkowo trzy obszary zwane zaburzeniami samoregulacji (DSO): trudność z regulacją emocji (gwałtowne reakcje, dysocjacja), negatywny obraz siebie (przewlekłe poczucie wstydu, winy, bezwartościowości), oraz trudności w relacjach (unikanie bliskości lub jej chaotyczne nawiązywanie).

Typowe sytuacje prowadzące do cPTSD to przemoc rodzicielska, wykorzystywanie seksualne w dzieciństwie, doświadczenia wojenne, niewola, przewlekła przemoc partnerska. Wspólnym mianownikiem jest brak możliwości ucieczki przez długi czas — dziecko, które jest krzywdzone przez opiekunów, nie ma dokąd uciec. Trauma wbudowuje się w strukturę osobowości.

Leczenie cPTSD jest trudniejsze i dłuższe niż leczenie klasycznego PTSD. Klasyczny PTSD dobrze odpowiada na terapie skoncentrowane na traumie: TF-CBT (trauma-focused CBT), EMDR, prolonged exposure. cPTSD wymaga dodatkowej fazy — najpierw stabilizacji emocjonalnej, dopiero potem pracy z traumą, na końcu integracji i odbudowy relacji. Model trójfazowy zaproponowany przez Judith Herman pozostaje podstawą.

Trzy fazy modelu Herman to: stabilizacja (budowanie bezpieczeństwa, regulacja afektu, zasoby), przetwarzanie traumy (kontrolowane przepracowanie wspomnień), i integracja (odbudowa tożsamości i relacji). Każda faza może trwać miesiące lub lata. Współczesne podejścia, takie jak terapia schematu czy IFS (Internal Family Systems), oferują dodatkowe narzędzia szczególnie skuteczne w cPTSD.

Najważniejsze dla pacjenta to znalezienie terapeuty wyszkolonego w pracy z traumą. Praca w nieodpowiednim podejściu może uruchomić objawy bez ich przetworzenia — to tak zwana retraumatyzacja. Wybór nurtu jest mniej istotny niż doświadczenie terapeuty w tym konkretnym obszarze.