Diagnostyka zaburzeń osobowości — co obejmuje?

Zaburzenia osobowości to grupa, której diagnoza jest trudniejsza niż diagnoza większości innych zaburzeń psychicznych. Nie pojawiają się jak epizod depresji — są stabilnymi, długotrwałymi wzorcami doświadczania siebie, innych i świata, obecnymi od wczesnej dorosłości i wpływającymi na większość obszarów życia.

DSM-5 wyróżnia dziesięć zaburzeń osobowości pogrupowanych w trzy klastry. Klaster A obejmuje zaburzenia z elementami dziwacznymi i ekscentrycznymi: paranoidalne, schizoidalne, schizotypowe. Klaster B to zaburzenia dramatyczne i emocjonalnie niestabilne: antyspołeczne, borderline, histrioniczne, narcystyczne. Klaster C to grupa lękowa: unikające, zależne, obsesyjno-kompulsyjne.

Najczęściej diagnozowane to: borderline (BPD), narcystyczne (NPD), unikające i obsesyjno-kompulsyjne (OCPD). Każde z nich ma swoje charakterystyczne wzorce — BPD to chwiejność emocjonalna i niestabilne relacje, NPD to grandiozyjność i deficyt empatii, unikające to silny lęk przed odrzuceniem, OCPD to perfekcjonizm i sztywność.

Diagnostyka obejmuje kilka komponentów. Pogłębiony wywiad — długi, szczegółowy, obejmujący historię życia, relacji, pracy, wzorce powtarzające się przez lata. Standaryzowane narzędzia — kwestionariusze (MMPI-2, MCMI-IV) i wywiady strukturowane (SCID-5-PD). Obserwacja relacji z terapeutą w czasie — wzorce ujawniają się w samej terapii.

Krytyczne jest to, że zaburzenia osobowości nie mogą być rozpoznawane szybko. Trzy-cztery spotkania nie wystarczą — potrzeba minimum kilku miesięcy obserwacji, żeby zobaczyć, jak osoba funkcjonuje w czasie, w różnych sytuacjach, w relacji terapeutycznej. Często diagnoza krystalizuje się dopiero po roku pracy.

Inną pułapką jest mylenie zaburzeń osobowości z aktualnym stanem psychicznym. Osoba w epizodzie depresji może wydawać się unikająca i zależna — ale po ustąpieniu depresji obraz osobowości się zmienia. Trauma, przewlekły stres, używki też tymczasowo deformują obraz osobowości. Profesjonalna diagnostyka różnicuje stałe wzorce od reakcji na sytuację.

Po diagnozie najczęściej proponuje się długoterminową psychoterapię — dla borderline najlepiej przebadane są DBT i terapia schematu, dla narcyzmu — terapia psychodynamiczna lub TFP, dla unikających — CBT z elementami pracy nad lękiem społecznym. Czas leczenia mierzy się w latach, nie miesiącach. Ale zmiana jest możliwa — i pacjenci, którzy w nią inwestują, często mówią o tym jako o jednej z najważniejszych decyzji w życiu.